Małopolska – Szlakiem Architektury Drewnianej

W małopolski krajobraz nierozerwalnie wpisane są drewniane budowle; kościoły kryte gontem, cerkwie z baniastymi hełmami, kapliczki, szlacheckie dwory, zabudowa miast i miasteczek… Architektoniczne skarby są nie tylko efektownymi elementami pejzażu, ale i pamiątkami, przypominającymi o burzliwej historii i bogatej tradycji. Są także unikatem na skalę światową.

Małopolski Szlak Architektury Drewnianej ma długość przeszło 1500 km i obejmuje 255 obiektów. Najpiękniejsze z nich zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Lipnica Murowana: modrzewiowy klejnot

Położona na Pogórzu Wiśnickim Lipnica Murowana zadziwia przyjezdnych nagromadzeniem na niewielkiej przestrzeni zabytkowych obiektów i liczbą pochodzących stąd świętych. Stąd właśnie wywodzi się św. Szymon, bernardyński zakonnik, teolog i filozof, oraz siostry Ledóchowskie: św. Urszula i bł. Maria Teresa. Pięknie zachował się układ średniowiecznego miasta z obszernym, prawie kwadratowym Rynkiem, pośrodku którego znajduje się figura św. Szymona. Stare lipy i domy z podcieniami (XVIII i XIX w.) mają niepowtarzalny urok. W zabudowie przyrynkowej wyróżnia się murowany dom starościński z 1686 r. z murowanymi arkadami podcieniowymi.

Najcenniejszym zabytkiem jest jednak gotycki kościół św. Leonarda, zbudowany pod koniec XV w. Zachował się do dziś w stanie prawie niezmienionym; został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zbudowano go poza miejskimi murami, ponieważ był kościołem cmentarnym, nad Uszwicą, małą rzeczką, która lubi niebezpiecznie wylewać. Wzniesiono go prawdopodobnie na miejscu gontyny (świątyni) pogańskiej. Gotycki, drewniany, z modrzewiowego drewna, konstrukcji zrębowej, częściowo podbity gontem, częściowo szalowany. W XVII w. dobudowano podcienia, tzw. soboty. Służyły one jako nocleg dla wiernych, przybywających z daleka na niedzielną mszę. Małe okienka wpuszczają niewiele światła, toteż w świątyni panuje półmrok, a nastrój sprzyja skupieniu i kontemplacji. Kościół został poważnie uszkodzony przez powódź w 1997 r. Woda podmyła wówczas fundamenty i dostała się do wnętrza. Świątynię uratowali mieszkańcy wsi, przywiązując ją linami do drzew.

Dębno Podhalańskie: niezwykłe cymbałki

W Dębnie Podhalańskim niezwykłe wrażenie robi kościół parafialny św. Michała Archanioła. Zbudowany został w 1490 roku. Ściany kościoła zdobią unikatowe malowidła, wewnątrz świątyni zobaczyć można m.in. późnogotycki tryptyk w ołtarzu głównym, najstarszy (późnoromański) obraz malarstwa sztalugowego w Polsce.

Przy ołtarzu znajdują się słynne kwadratowe cymbałki z XV wieku, jedne z pięciu takich na świecie. Ich niezwykłość polega na tym, że wbrew prawom fizyki najgrubsza i najdłuższa płytka wydaje najwyższy dźwięk, a najcieńsza – najniższy, dokładnie odwrotnie niż w zwykłych cymbałkach. To nie wszystko, co oferuje zabytkowa światynia. W 1683 r. kościół otrzymuje w darze husarską chorągiew od króla Jana III Sobieskiego. Warto wiedzieć, że zimą kościół najczęściej jest zamknięty – ze względu na wilgoć, która może dostać się do wnętrza świątyni.

Powroźnik: najstarsza cerkiew

Powroźnik jest wsią, położoną w dolinie potoku Muszynka, przy linii kolejowej Muszyna-Krynica. Nazwa wskazuje na funkcję służebną; wywodzi się od wyrabianych tu w przeszłości powrozów. W 1600 roku wzniesiono tutaj świątynię, która szczęśliwie zachowała się do dzisiaj; jest więc najstarszą cerkwią w polskich Karpatach. Cerkiew jest w całości drewniana, trójdzielna, o konstrukcji typowej dla budownictwa łemkowskiego – zrębowej, z wysoką 18-metrową wieżą konstrukcji słupowej. Łemkowie to osadnicy pochodzenia ruskiego. Świątynię pw. św. Jakuba Młodszego wieńczą trzy baniaste wieżyczki ze ślepymi latarniami, zaś ściany i dach pokrywa gont.

Wewnątrz znajduje się wiele cennych zabytków sztuki cerkiewnej. Uwagę przyciąga polichromia figuralna i barokowy ołtarz główny z ikoną Matki Bożej z Dzieciątkiem, pochodzące z początku XVII w. Piękny, XVII-wieczny ikonostas o wyjatkowej wartości stoi obecnie za ołtarzem (ponieważ od 1951 r. cerkiew funkcjonuje jako kościół rzymskokatolicki pod starym wezwaniem). Najstarszymi elementami wyposażenia cerkwi są rokokowa ambona z 1700 r. oraz dzwon odlany w 1615 r. Świątynia jest otoczona kamiennym murem z gontowym zadaszeniem. Obiekt w 2013 r. został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. Planując zwiedzanie świątyni, trzeba wiedzieć, iż poza sezonem letnim cerkiew otwierana jest okresowo.

Binarowa: kościół jako galeria sztuki

Już w XIX wieku przeprowadzono pierwszą rejestrację zabytków kościoła binarowskiego. Wśród uczestników wycieczki naukowej PAN byli m.in. J. Mehoffer i St. Wyspiański, który uwiecznił świątynię w licznych szkicach. W Binarowej jest kościół, który należy do najcenniejszych budowli sakralnych w Europie Środkowej. Wnętrze jest galerią sztuki zdobniczej: na stropach znajdują się cenne malowidła z początku XVI w., na ścianach barokowe cykle biblijne, zaś w kaplicy unikalna polichromia z 1655 roku, ze scenami z Nowego Testamentu oraz widokami ówczesnego, XVII-wiecznego Biecza. Najcenniejszymi elementami wyposażenia kościoła są gotyckie rzeźby z końca XIV wieku, m.in. Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Kościół jest zbudowany z jodłowego drewna, a patronuje mu św. Michał Archanioł.

Sękowa: świątynia wpisana w krajobraz

Sękowski kościółek pw. św. św. Filipa i Jakuba jest jednym z najbardziej malowniczych w Małopolsce, toteż od dawna zachwycali się nim artyści, chętnie uwieczniając jego charakterystyczną sylwetkę. Rysowali go m.in. Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer czy Włodzimierz Tetmajer. O urodzie świątyni decydują niezwykle efektowny wysoki dach i szerokie otwarte soboty (są to szerokie podcienia obiegające kościół; nocowali pod nimi przybywający z daleka pielgrzymi). Podstawowy rys kościoła powstał około 1520 r. Kwadratowa wieża o kopulastym hełmie, która na tle bryły sprawia wrażenie przysadzistej, pochodzi dopiero z XVIII w., podobnie jak charakterystyczne soboty. Ciekawostką jest to, że wieża jest otwarta w przyziemiu, dzięki czemu można oglądać jej konstrukcję.

Kościół jest orientowany, wybudowany w konstrukcji zrębowej z drewna modrzewiowego, z ręcznie ciosanych bierwion. Prawie w całości pokrywa go gont, co nadaje mu niepowtarzalny charakter. Kościół został poważnie uszkodzony podczas I wojny światowej: w jego pobliżu przebiegała linia okopów austriackich, a żołnierze wykorzystali materiał ze ścian, wieży i dachu do budowy okopów. Zdewastowali również wnętrze, zniszczyli większość wyposażenia. Odbudowę kościoła rozpoczęto już w 1918 r., ale prace konserwatorskie ciągnęły się z przerwami aż do końca XX w. W 1994 r. organizacja Europa Nostra, propagująca i chroniąca dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze w Europie, nagrodziła kościół za wzorową konserwację, o czym przypomina znajdujący się w świątyni medal. Trzeba przyznać, że budowla, efektownie wpisana w zielony krajobraz Beskidu Niskiego, na długo pozostaje w pamięci.

Kwiatoń: łemkowska historia

Pierwsze wzmianki o wiosce datowane są na 1423 rok. Należała wtedy do rodu Gładyszów. W 1601 roku przyłączono Kwiatoń do parafii unickiej w pobliskim Uściu. Kwiatoń zamieszkiwali osadnicy rusińscy, zwani Łemkami. W latach 40. XX wieku wieś wysiedlono; z całej osady pozostały tylko dwie rodziny. Świątynia służy dziś jako kościół pomocniczy parafii rzymskokatolickiej w Uściu Gorlickim. Zawsze była w centrum lokalnej społeczności. Wiele widziała i słyszała; zmieniały się czasy, pokolenia, wyznania, obyczaje, a świątynia stała, słuchając rusińskich chórów i modlitw katolików. Została zbudowana w drugiej połowie XVII wieku, a później była wielokrotnie odnawiana. Wieża pochodzi z 1743 roku; taką datę znaleziono na jednej z belek konstrukcji. Zapis ten jest jednym z najstarszych udokumentowanych zapisów budowy wież cerkwi na Łemkowszczyźnie. Cerkiew pw. św. Paraskewy należy do najpiękniejszych i najlepiej zachowanych świątyń łemkowskich w Polsce.

Owczary: świątynia dwóch wyznań

Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach to jedna z trzech najstarszych świątyń łemkowskich w naszym kraju. Wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Owczary to wieś łemkowska położona w dolinie potoku Siary, między dwoma potężnymi grzbietami schodzącymi od szczytu Magury Małastowskiej ku północy. Rdzenni mieszkańcy wsi zostali wysiedleni w 1947 r. w ramach akcji Wisła. Sprowadzono tu polskich osadników, a cerkiew przejęła parafia katolicka. Cztery lata później część wysiedlonych powróciła z wygnania (jednak dziś Łemkowie pozostają tu w mniejszości), zaczęto więc, zrazu okazjonalnie, a potem coraz częściej odprawiać nabożeństwa greckokatolickie. Od 1998 roku świątynia jest wspólną siedzibą parafii rzymskokatolickiej i greckokatolickiej, dzielących się niedzielnymi nabożeństwami.

Brunary Wyżne: malowani ewangeliści

Brunary zostały założone w XIV wieku przez króla Kazimierza Wielkiego. Niewątpliwą atrakcją jest znajdująca się tutaj cerkiew parafialna greckokatolicka św. Michała Archanioła. Datowana jest na 1797 roku. Budowla, mimo późniejszych przekształceń, zachowała najważniejsze cechy cerkwi zachodniołemkowskiej. Barokowy ikonostas pochodzi z XVIII w., podobnie ołtarz główny oraz trzy ołtarze boczne z tego samego stulecia. Pięknie zdobione są ambona z malowanymi postaciami ewangelistów oraz chór. Obecnie jest to kościół katolicki pw. NMP Wniebowziętej.

Zabytkowa architektura drewniana najlepiej zachowała się właśnie w Małopolsce. Zbudowane z drewna obiekty, położone w niedalekiej od siebie odległości, tworzą niepowtarzalny Małopolski Szlak Architektury Drewnianej, którego największym atutem jest różnorodność. Szlak Architektury Drewnianej to sposób na ocalenie przed zapomnieniem zabytków architektury drewnianej. Trzeba podkreślić, że projekt szlaku jest wspierany tak przez wojewódzkich konserwatorów zabytków, jak i przez lokalne samorządy.

0 shares
Previous Post

Piękna cera zimową porą

Next Post

Golf to sport dla każdego

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *